თრიალეთის თასი

გასული საუკუნის 30-იან წლებში საქართველოს უძველეს პროვინციაში-თრიალეთში, არქეოლოგიური გათხრებისას, სოფელ სანომერის მახლობლად მდებარე ყორღანზე, სხვა უმნიშვნელოვანეს მასალასთან ერთად აღმოჩენილი იქნა ჭედური ხელოვნებით დამზადებული ვერცხლის თასი, რომელმაც საყოველთაო აღტაცება და დიდი მეცნიერული ინტერესი გამოიწვია როგორც ხელოსნობის უმაღლესი დონით, ასევე მასზე ასახული მრავალკომპოზიციანი სიუჟეტით. თასი ძველი აღმოსავლეთის მაღალ ხელოვნებასთან და რელიგიასთან თანაზიარობას ამჟღავნებს და კიდევ უფრო თვალსაჩინოს ხდის ვარაუდს ცივილიზაციის სათავეში მყოფი ხალხების კულტურულ კავშირზე სამხრეთ კავკასიასთან.

თასზე ჭედური წესით შესრულებულია სარიტუალო მსვლელობა, რომელიც წმინდა სასმელის გამოყენებით მიმდინარეობს და ფაქტობრივად ძვ. წ. XVIII-XVII საუკუნეების ქართველთა უძველესი წინაპრების საკულტო და სამეურნეო ურთიერთობაზე მეტად საინტერესო მინიშნებებს შეიცავს.

ბტყელძირა და მუცელფართო სასამისი ორ ნაწილადაა გაყოფილი. დაბალ ფრიზზე დედალ-მამალი ცხრა ფურ-ირემია გამოსახული, რომელნიც განაყოფიერების მომენტის საერთო მინიშნებით მიემართებიან ერთი მხრისაკენ. მათ ზემოთ, მეორე ფრიზზე ოცდაორი ნიღბიანი მამაკაცია წარმოდგენილი, რომლებიც ხელში აპყრობილი მაღალი თასებით მიემართებიან უფროსი ღვთაებისაკენ.

ნიღბიან მამაკაცებს აცვიათ მოკლე ქულაჯები და ჭვინტიანი ფეხსაცმელები-მსგავსი ხეთური ხელოვნების ძეგლებზე გამოსახული ფიგურებისა, ხოლო მათი ნიღბები ძალზე წააგავს ოზირისის დღესასწაულის წარმმართველ ქურუმთა ცხოველის ნიღბებს. უფროსი ღვთაება სავარძელში ზის და მასაც ხელში უჭირავს მაღალი თასი. მის წინ დიდი ფეხიანი ჭურჭელია, ხოლო ჭურჭლის იქეთ და აქით ცხოველები. ღვთაების უკან სიცოცხლის ხეა გამოხატული-ყველა დროის ხალხთა უნივერსალური რელიგიური სიმბოლო.

თრიალეთის თასთან დაკავშირებით  მისი საწესო და საკულტო დანიშნულების შესახებ უამრავი  მოსაზრებაა გამოთქმული, გამოკვეთილად დომინირებს ერთი აზრი, რომ აქ საქმე გვაქვს მთავარი ღვთაებისადმი წმინდა სასმელის შეწირვის რიტუალთან. საკითხავი მხოლოდ ისაა, თუ რა სახის სასმელს მიართმევენ ღვთაებას მისტერიაში მონაწილე ნიღბოსნები. მეცნიერ-მკვლევართა უმეტესობა მიიჩნევს, რომ ამ თასების შიგთავსი უნდა იყოს ღვინო,რაც სავსებით ბუნებრივია ღვინის წარმოების უძველესი ქვეყნისათვის - საქართველოსთვის, სადაც ჯერ კიდევ თრიალეთური კულტურის წარმოშობამდე გაცილებით ადრე, მეშვიდე ათასწლეული ბოლოს, ქართველთა წინაპრებს უკვე შეთვისებული ჰქონდათ ვაზისა და ღვინის კულტურა.მიუხედავად იმისა, რომ ეს შეხედულება მრავალი ობიექტურად არსებული პირობითაა განმტკიცებული, იგი მაინც აპრიორულ შეხედულებად რჩება და ეჭვმიუტანელ სიმართლედ ვერ იქცევა, რადგან ასევე შეგვეძლო გვეფიქრა ლუდზედაც, როგორც ღვინოზე  არანაკლებ ადრეულ კულტურაზე, რომლის სამშობლოს ძიებას შუმერთა ქვეყანაში მივყავართ, იმ ქვეყანასთან რომლის კულტურის მაცოცხლებელი ნაკადულები საქართველოშიც გადმოდინდა.

თრიალეთის თასის სიუჟეტის შედარება ეთნოგრაფიულ სინამდვილეში დადასტურებულ საწესო-სარიტუალო დღესასწაულებთან, რომლებმაც ყველაზე კარგად შემოინახეს თავი, შედარებით იზოლირებულ გარემოში - მთაში, საქართველოში ლუდის ისტორიასთან დაკავშირებით საინტერესო დასკვნების გაკეთების საშუალებას გვაძლევს. 

ყურადღებას იქცევს მთიელთა რიტუალის ვიზუალური მხარე, სულ მცირე ფანტაზიის უნარია საჭირო, პარალელი გაევლოს თრიალეთის თასის რელიგიურ მისტერიასა და ხევსურულ რიტუალს შორის: ხევსური ხევისბერი საბეროში ზის ქვისაგან გაკეთებულ სკამზე, ისაა რიტუალის სათავეში მყოფი და მისი წარმმართველი. მასთან მიდიან ღვთისშვილები და მორიგეობით ილოცებიან წმინდა სასმელით. აქვეა შესაწირავი, სამსხვერპლო ცხოველები, რომლის სისხლითაც ინათლება ხევისბერიცა და ლუდიც. აქვეა წმინდა ხე, როგორც ხევსურულ ღვთაებათა სადგომი. მთელი დღესასწაულის სულისკვეთება გაჟღენთილია იმ ძირითადი მოტივით, რომ ლუდი ეწირება ღვთაებას, როგორც ღვთაებრივი წმინდა სასმელი.

ხევსურების მიერ ლუდით წარმოთქმული სადიდებელი და მისი შესმა ღმერთებთან კოლექტიურ თანაზიარობას გამოხატავს, და კიდევ ერთი: თრიალეთის თასზე გამოსახული ნიღბოსნების სასმისები ღვინისათვის ერთობ შეუფერებელი ჩანან, ლუდისათვის კი ზედმიწევნით შესაფერი.

ფრაგმენტები ისტორიულ-ეთნოგრაფიული ნარკვევიდან "ქართული ლუდი"
ავტორი : პროფესორი ელდარ ნადირაძე
 საქართველოს ეროვნული მუზეუმის
ეთნოგრაფიის განყოფილების გამგე,
ისტორიის მეცნიერებათა დოქტორი

 

 
Copyrights 2006 - 2017. KAZBEGI. All rights reserved.
Created by ITDC