ხატის მამული

მთაში დღესასწაულებს ჯვარის ანუ ხატის მამულებში მოწეული მოსავლით იხდიდნენ.  ნაწილი ამ მოსავლისა ხმარდებოდა სარიტუალო პურის გამოცხობას, ნაწილით კი გამოიხდებოდა ლუდი. პირველი საგაზაფხულო სამუშაოები ხევსურეთში ჯვარის ყანის მამულის მოხვნით იწყებოდა.

პარასკევ  დღეს ხევისბერი გადმოდგებოდა ბანზე და  მის წინ შეკრებილ მოსახლეობას აუწყებდა ხატის მამულის მოხვნის დღეს. ეს მოწოდება იყო ყველასათვის სავალდებულო საქმე და როცა ამ მამულების დამუშავებას მორჩებოდნენ, მერე იწყებდნენ კერძო მიწების დამუშავებას.

საინტერესოა, რომ თავისთავად მოსავლის მოწევის პროცესი - რადგან იგი საღმრთო საქმისთვისაა გამიზნული - რიტუალურ ხასიათს იძენდა. როცა ხატის ყანა მოსამკელი გახდებოდა, ხევისბერი  დანიშნავდა მკის დღეს.

დასტურებს ლუდი ამ დროისათვის უკვე მოხარშული ჰქონდათ, შეიკრიბებოდნენ სალოცავის ყმები, ხატის ფარიდან საკლავს აარჩევდნენ და შესწირავდნენ ხატს. ხევისბერი გახსნიდა ლუდიან კოდს. ლუდს კოდიდან ამოიღებდნენ კოშით. აავსებდნენ ვერცხლის თასებს, აანთებდნენ სანთლებს, დააკრავდნენ საწირავთან (ქადებთან  და ხავიწინა პურებთან), ხევისბერი იტყოდა იმ დღის შესაფერის ლოცვას და ხატისათვის თავდადებულებს დალოცავდა ლუდით. შემდეგ ყველანი დაილოცებოდნენ, ადიდებდნენ სალოცავს, ხევისბერი პირველი გავიდოდა ყანაში ნამგლით მოსჭრიდა ქერის ხელეურს, კვლავ დაილოცებოდა და ნამგალს ყანის მომკელთ გადასცემდა.

მომკელთ დასტურები მოსდევდნენ ლუდიანი ქვაბით და ასმევდნენ. თან მკიდნენ, თან სვამდნენ და თან მღეროდნენ. მკის დამთავრების შემდეგ უკანასკნელად გამოჭრილ ქერის ხელეურს ერთი მკელი აიღებდა და დაიძახებდა "ღმერთო გაუმარჯვე ლაღ იახსარსა, და ლაღო იახსარო შენ გაუმარჯვე შენ ყმათა", "გაუმარჯოს, გაუმარჯოს" დაადასტურებდნენ ყველანი და სახატო ყანის მკაც დასრულებული იყო.

ხატის მამულზე მოწეული ხორბლეული ითვლებოდა წმინდად. თუ ხატს საკუთარი ბეღელი ჰქონდა, მოსავალი ამ ბეღელში ინახებოდა, თუ არადა, რომელიმე გამორჩეული სახლის ჭერხოში,  სუფთად და ზედმიწევნით დაცულად. ეს იმდენად წმინდა სანოვაგე იყო, მისი მოპარვა, მითვისება ან რაიმე ფორმით განიავება, ყოვლად დაუშვებელი იყო. სახატე ხორბლის ძირითადი ნაწილი  ხმარდებოდა ლუდის გამოხდა, რომელიც იყო უპირველესი სარიტუალო სასმელი ყველა დღესასწაულისას და დალოცვის ტექსტები, ასე აუცილებელი ყველა დღეობისათვის, უმისოდ ვერ ითქმებოდა.

ფრაგმენტები ისტორიულ-ეთნოგრაფიული ნარკვევიდან "ქართული ლუდი"
ავტორი : პროფესორი ელდარ ნადირაძე
 საქართველოს ეროვნული მუზეუმის
ეთნოგრაფიის განყოფილების გამგე,
ისტორიის მეცნიერებათა დოქტორი

 
Copyrights 2006 - 2017. KAZBEGI. All rights reserved.
Created by ITDC